Thứ Sáu, 13/12/2019

Có nên bỏ còng tay khi dẫn giải bị cáo đến Tòa?

08/08/2019 07:00

Việc thay vành móng ngựa bằng bục khai báo để các bị cáo trả lời các câu hỏi của Hội đồng xét xử (HĐXX) là bước tiến đáng kể trong quá trình cải cách tư pháp....

Tuy nhiên, việc bỏ hay không bỏ còng số 8 khi dẫn giải bị cáo đến Tòa cũng như trong quá trình xét xử đang được quan tâm và cũng đã đến lúc cần được xem xét.

Năm 2018, vụ án xét xử Nguyễn Thanh Hóa- cựu Cục trưởng C50 Bộ Công an trong vụ án đường dây đánh bạc hàng nghìn tỷ, được đưa ra xét xử. Nguyễn Thanh Hóa không bị còng tay khi áp giải đến Tòa.

Giải thích về việc này, Thẩm phán Vũ Văn Tuấn (Phó Chánh án TAND tỉnh Phú Thọ) cho rằng: “Việc không còng tay các bị cáo trong thời gian xét xử là vì họ chưa được chứng minh là có tội. Bên cạnh đó, với lực lượng bảo vệ an ninh nghiêm ngặt, tình huống bị cáo bỏ trốn hoặc gây mất trật tự ảnh hưởng tới an ninh phiên tòa sẽ không thể xảy ra”.

Mới đây, ngày 17/6/2019, Nguyễn Thị Nga - nữ tài xế gây tai nạn giao thông ở ngã tư Hàng Xanh (TP. Hồ Chí Minh) hầu tòa. Bà Nga được áp giải đến phiên tòa trong trạng thái bị còng tay khiến dư luận băn khoăn.

Như vậy, có thể thấy rằng đã có sự áp dụng không thống nhất của các cơ quan tố tụng đối với các bị can, bị cáo.

Về mặt lý luận, trước khi bị Tòa án kết tội bằng một bản án có hiệu lực, các bị cáo được coi là người chưa có tội, do đó họ phải được đối xử như một công dân có đầy đủ các quyền và nghĩa vụ, trong đó có quyền được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm. Việc còng tay, và có trường hợp xích chân bị cáo khi áp giải đến phiên tòa chắc chắn ảnh hưởng đến tâm lý, gây áp lực cho các bị cáo nhất là khi các bị cáo đứng trước những người tham dự phiên tòa là bạn bè, người thân của họ.

Thực tế tình hình tội phạm cũng như qua các vụ án xét xử tại Tòa cho thấy đã xảy ra các trường hợp bị cáo manh động, liều lĩnh tự vẫn, bỏ chạy, rượt đánh thành viên HĐXX, luật sư…, gây náo loạn phiên tòa.

Việc bỏ hay không bỏ còng số 8 đang được quan tâm và cũng đã đến lúc cần xem xét

Đối với những trường hợp này người có thẩm quyền buộc phải có những biện pháp ngăn chặn để hạn chế những hậu quả xảy ra trong những tình huống bất ngờ. Bởi vậy, không nên hiểu còng tay, xích chân bị cáo là hình phạt mà đây chỉ là biện pháp ngăn chặn không cho bị cáo bỏ trốn hoặc gây sự phức tạp với mục đích để giữ gìn an ninh, trật tự xét xử tại Tòa án.

Mặc dù Bộ luật TTHS 2015 không quy định còng tay, xích chân bị cáo là một trong những biện pháp ngăn chặn, tuy nhiên về bản chất đây vẫn là biện pháp ngăn chặn. Việc áp dụng các biện pháp ngăn chặn nói chung hay biện pháp còng tay, xích chân bị cáo nói riêng là các biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc, hạn chế quyền tự do của con người, cho nên trong quá trình áp dụng cũng phải vì con người hoặc vì các lợi ích khác lớn hơn.

Các chuyên gia phap lý cho rằng việc bỏ vành móng ngựa, bỏ việc bắt các bị cáo mặc áo kẻ sọc trong phiên tòa là bước tiến đáng kể trong quá trình cải cách tư pháp, vậy việc bỏ hay không bỏ còng số 8 khi dẫn giải bị can đến Tòa cũng như trong quá trình xét xử có cần được xem xét đến hay không?

Như trên đã nói, việc áp dụng biện pháp ngăn chặn nói chung, còng tay, xích chân bị cáo nói riêng tuy là để ngăn chặn việc bị cáo bỏ trốn cũng như giữ gìn an ninh trật tự tại phiên tòa, nhưng nó lại hạn chế quyền tự do của con người, cho nên khi áp dụng phải có mục đích, phải có căn cứ, cần phải áp dụng mới được áp dụng, không được tùy tiện, tránh việc áp dụng tràn lan.

Theo quy định tại Điều 8 của Quyết định số 810/2006/QĐ-BCA-C11 Bộ Công an, cụ thể: “Khóa tay bị cáo trước khi áp giải; xích chân bị cáo đối với trường hợp phạm tội rất nghiêm trọng, phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, côn đồ hung hãn, tái phạm nguy hiểm. Việc khóa tay hoặc xích chân bị cáo phải ghi rõ trong kế hoạch. Mở khóa tay, mở xích chân bị cáo tại nơi xét xử khi có yêu cầu của chủ tọa phiên tòa”.

Hiện nay, pháp luật quy định quyền cho phép tháo còng tay, xích chân của bị cáo tại phòng xử thuộc về chủ tọa phiên tòa. Trong trường hợp áp giải từ xe chở phạm nhân vào phòng xử, việc còng tay, xích chân bị cáo thuộc quyền quyết định của người chỉ huy cao nhất trong lực lượng cảnh sát dẫn giải. Nhưng tháo còng trong trường hợp nào, thời điểm nào thì luật pháp của chúng ta đang bỏ trống. Cũng bởi vì chưa có một văn bản pháp luật nào quy định về các trường hợp được phép tháo còng tay, xích chân nên người chỉ huy lực lượng dẫn giải và Thẩm phán là người có toàn quyền quyết định việc có tháo còng tay, xích chân cho bị cáo hay không. Khi khoảng quyết quá rộng và không có những quy định cụ thể để cá nhân có thẩm quyền theo đó mà thực hiện thì có thể dẫn đến tình trạng lạm quyền.

Vậy để tránh việc này thiết nghĩ cần quy định rõ thẩm quyền quyết định cũng như việc công bố lý do áp dụng hay không áp dụng việc còng tay, xích chân bị cáo; Quy định cụ thể những trường hợp buộc phải áp dụng biện pháp còng tay, xích chân và trường hợp được phép mở còng tay, xích chân cho bị cáo.

Việc đảm bảo an ninh phiên tòa cũng như quyền con người của bị can, bị cáo cũng là vấn đề cần quan tâm. Áp giải bị cáo, đảm bảo an ninh trật tự khi xét xử phiên tòa là trách nhiệm của lực lượng Công an. Còn quyền được xác định họ chưa có tội khi chưa có một bản án có hiệu lực pháp luật công nhận có tội là quyền của bị cáo. Do đó, lực lượng Công an phải có thêm các biện pháp khác như tăng cường thêm lực lượng, trang bị thêm các công cụ hỗ trợ để kịp thời trấn áp nếu xảy ra vấn bị cáo bỏ trốn hay gây mất an ninh, trật tự, thay vì mục đích hoàn thành trách nhiệm của mình mà xâm phạm quyền lợi của người khác.

Kinh nghiệm các nước trên thế giới cho thấy, khi bắt giam nghi phạm hay khi đưa bị cáo ra xét xử, cảnh sát sẽ dùng khăn để che còng tay, và đeo khẩu trang cho bị cáo. Việc làm này vừa giữ kín danh tính, vừa giảm áp lực tâm lý lên bị cáo cũng như người thân của họ; một vài nước sử dụng “vòng tay điện tử”, “ghế bị cáo” để quản lý và giám sát bị cáo trong quá trình áp giải, xét xử nhưng không làm ảnh hưởng đến quyền con người của họ.

Đây cũng là kinh nghiệm quý để chúng ta có thể tham khảo, nhưng trước mắt cần thực hiện tốt Thông tư số 13/2016/TT-BCA của Bộ Công an bằng cách tăng cường hơn nữa lực lượng cảnh sát tư pháp tại các phiên tòa để tiến tới bỏ còng tay, xích chân các bị cáo như hiện nay. Đây cũng chính là một trong những cách ứng xử văn minh, đảm bảo quyền con người trong tiến trình cải cách tư pháp.

LS. Nguyễn Quang Anh