Thứ Ba, 07/07/2020

Sự ra đời của một tờ báo độc đáo

20/06/2020 09:30

Nam Phong tạp chí là một tờ nguyệt san xuất bản tại Việt Nam từ ngày 1/7/1917 đến tháng 12/1934 thì đình bản, tất cả được 17 năm với 210 số báo. Nam Phong là một trong những tạp chí Việt Nam đầu tiên đúng thể thức, bài bản và giá trị về tri thức, tư tưởng.

Đôi nét về “ngọn gió nước Nam”

Tạp chí Nam Phong do Phạm Quỳnh làm Chủ nhiệm và Chủ bút được xuất bản bằng hai thứ chữ, chữ quốc ngữ và chữ Nho, dung hòa người Việt trên con đường hòa nhập văn hóa Á – Âu. Tết Mậu Ngọ 1918, tờ Nam Phong lần đầu phát hành giai phẩm Xuân, đây cũng được xem là tờ báo Xuân đầu tiên của Việt Nam.  

Nam Phong thường đăng nhiều bài văn, thơ, truyện ngắn, phê bình văn học, và tài liệu lịch sử bằng quốc ngữ. Cương lĩnh chính trị của tạp chí ít được chú ý, tuy nhiên, tạp chí đã góp phần vào việc truyền bá chữ quốc ngữ vào Việt Nam và bước đầu gây dựng nền quốc học bằng chữ quốc ngữ.

Với ý tưởng Nam Phong là “ngọn gió nước Nam”, ngay từ đầu, tôn chỉ của tờ nguyệt san đã nêu rõ: Diễn đạt truyền bá tư tưởng, học thuật đông tây kim cổ; luyện quốc văn trở nên hoàn thiện, bồi dưỡng Việt ngữ phong phú, uyển chuyển, sáng sủa và gãy gọn; lấy đó làm nền tảng dân tộc rồi phát triển thành tinh thần dân tộc.

Dưới sự chỉ đạo mềm dẻo và thâm thúy của Phạm Quỳnh, các tôn chỉ đó được thể hiện sinh động trên cơ sở các chuyên mục của tạp chí, như: Lý thuyết, Văn hóa bình luận, Khoa học bình luận, Triết học bình luận, Văn uyển, Tạp văn, Thời đàm, Tiểu thuyết...

bai-viet-cua-pham-quynh-tren-so-bao-xuan-dau-tientrang1-w504-h720.jpg

bai-viet-cua-pham-quynh-tren-so-bao-xuan-dau-tientrang-2-w505-h720.jpg

Bài viết của Phạm Quỳnh trên số báo xuân đầu tiên

Mục đích chính của “ngọn gió nước Nam” là dùng chữ quốc ngữ để diễn tả, giải thích các tư tưởng, học thuật Âu - Á để mang những kiến thức này đến cho người không biết tiếng Pháp hoặc chữ nho. Truyền bá chữ quốc ngữ vào Việt Nam, nâng cao trình độ chữ quốc ngữ thành một nền ngôn ngữ so sánh được với tiếng Pháp và chữ nho. Để thực hiện mục đích trên, nhóm biên tập tạp chí Nam Phong đã khảo cứu và viết bài về triết học, khoa học, văn chương, lịch sử của Á Đông và Âu Tây, đồng thời đăng những sáng tác đương đại: truyện ngắn, du ký, tùy bút, dịch các tác phẩm triết học, văn học từ tiếng Pháp hoặc chữ nho; sưu tầm và đăng tải thơ văn cổ của Việt Nam, kể cả chữ nho và chữ Nôm; in lại các sách cũ của Việt Nam, như bộ Lịch triều hiến chương loại chí.

Nam Phong mỗi tháng ra một kỳ, khổ lớn, dày 100 trang, có sức mạnh cạnh tranh với các báo khác. Theo Dương Quảng Hàm, tạp chí Nam Phong đã có ảnh hưởng về hai phương diện: Về đường văn tự, Nam Phong đã sáp nhập vào tiếng Việt nhiều danh từ triết học, khoa học mới, và luyện cho chữ quốc ngữ có thể diễn dịch được các lý thuyết, các ý tưởng về triết học, khoa học mới. Về đường học vấn, Nam Phong đã cho phổ biến những điều yếu lược của học thuật Âu Tây, đồng thời diễn đạt những điều đại cương trong các học thuyết cổ của Á Đông như Nho học, Phật học… và bảo tồn những điều cốt yếu trong văn hóa Việt Nam xưa (văn chương, phong tục, lễ nghi).

Tờ báo xuân 100 tuổi

Giáo trình lịch sử báo chí ghi rõ, tờ báo quốc ngữ đầu tiên là Gia Định Báo, số ra đầu tiên ngày 15/4/1865 tại Sài Gòn và tồn tại suốt 44 năm nhưng các giáo trình chưa đề cập đến tòa soạn báo nào có sáng kiến ra số báo Xuân đầu tiên. Rải rác trong một số sách biên khảo và một số bài báo, có tác giả nhắc đến nội dung này nhưng những ý kiến đó không thống nhất nhau.

Có tác giả cho rằng, sáng kiến làm báo Xuân xuất phát từ nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Nhưng lại có ý kiến cho rằng, nhóm Tự Lực Văn Đoàn có công nâng cao chất lượng nội dung, hình thức báo Xuân nhưng không có công sáng tạo ra cách làm báo tết mà Phụ Nữ Tân Văn mới là tờ báo làm số báo Xuân đầu tiên ở Việt Nam vào năm 1930.

Theo cuốn sách "Báo chí Việt Nam - những sự kiện đầu tiên và nhất" do Nhà xuất bản Trẻ cho ra đời năm 2006, thì tờ báo Xuân đầu tiên là Nam Phong Tạp Chí, phát hành riêng số Tết năm 1918. Số Tết này nằm giữa số 8 (tháng 2/1918) và số 9 (tháng 3-1918). Thông tin ấy các tác giả cuốn sách dựa theo dữ kiện do nhà nghiên cứu văn hóa Vương Hồng Sển viết trong cuốn "Thú chơi sách". Theo Vương Hồng Sển: "Nam Phong có cả thảy hai trăm mười một cuốn vì tết 1918 có cho ra một tập riêng, toàn thơ văn có giá trị và nếu không lầm, tập ấy là thủy tổ các số báo Xuân, báo tân niên, báo đặc biệt vậy". Các tác giả sách "Báo chí Việt Nam - những sự kiện đầu tiên và nhất" dựa vào ý kiến trên để khẳng định rằng Nam Phong Tạp Chí “được xem là tờ Xuân đầu tiên của làng báo Việt Nam". Bên cạnh đó, các tác giả sách còn kể thêm tờ báo Xuân thứ hai là Đông Pháp thời báo năm 1928, Thần Chung xuân Kỷ Tỵ 1929, Phụ Nữ Tân Văn xuân Canh Ngọ 1930, Công Luận Xuân Tân Mùi 1931...

Và theo hướng "nếu không lầm" của cụ Vương Hồng Sển, thì ý kiến cho rằng Phụ Nữ Tân Văn là tờ báo Xuân đầu tiên (ra đời năm 1930) e không có cơ sở vì nó ra đời sau số Tết của Nam Phong Tạp Chí những 12 năm. Và, cũng theo ý kiến của cụ Vương, thì trước Phụ Nữ Tân Văn, còn có Đông Pháp Thời Báo, Thần Chung đều đã có ra số Xuân.

Tác giả Phạm Xuân Đài trong một bài viết cũng khẳng định: “Nam Phong Tạp Chí ra đời giữa năm 1917 (Đinh Tỵ), và ngay cái tết đầu tiên của tờ báo, ông Phạm Quỳnh đã nghĩ đến việc làm một “số Tết” - một điều mà những tờ báo đi trước như Lục Tỉnh Tân Văn, Đông Dương Tạp Chí... chưa ai nghĩ ra”.

Nhà báo Lam Điền (báo Tuổi Trẻ) có chia sẻ bản số hóa của tờ “Nam Phong Tạp Chí” số Tết 1918. Bài viết đầu trên số báo Xuân đầu tiên ấy có nhan đề “Số Tết của báo Nam Phong”, tác giả bài báo này chính là chủ bút Phạm Quỳnh. Từ nội dung bài báo này, có thể khẳng định rằng, Nam Phong Tạp Chí đúng là tờ báo đầu tiên làm báo Tết và đó là số báo Tết đầu tiên.

“Nếm miếng bánh đường, nhắp chén rượu ngọt”

Đây là chữ dùng của học giả Phạm Quỳnh để nói về tinh thần nội dung của tờ báo Tết đầu tiên ấy. Trong bài viết có tính chất “phát biểu đề dẫn” ấy, tác giả bên cạnh việc “thông báo lý do” phát hành số báo đặc biệt mừng năm mới, còn nêu lên quan điểm của tòa soạn về tổ chức nội dung số báo này. Đúng 100 năm đã trôi qua, giờ đây đọc lại bài báo Xuân ấy, chúng ta không thể không ngạc nhiên. Xin trích giới thiệu bài báo:

“Cả năm có ngày Tết là vui. Vui ấy là vui chung cả mọi người, vui suốt trong xã hội, vui khắp một quốc dân; trong thế giới dễ không đâu có một cuộc vui hoàn toàn như vậy. Dẫu người buồn đến Tết cũng phải vui: vui ngày Tết là cái vui dễ “truyền nhiễm” vậy.

Bản báo đối với các bạn đọc báo những ngày thường vẫn giữ một thái độ quá nghiêm, tự hồ như lạnh nhạt, chỉ chuyên trọng đường tư tưởng học vấn, không hề chú ý đến những lối văn chương tiêu khiển, như câu hát lẳng lơ, nhời thơ bay bướm. Sự đó là bản báo cố ý như thế: đã từng nhận cái tật hư văn, cái thói ngâm vịnh hại cho nước ta nhiều lắm, nên phàm lập ngôn khởi luận vẫn thiên trọng sự thực hơn là sự phiếm.

Nhưng cái thái độ nghiêm khắc ấy tuy ngày thường là phải, mà gặp những thời tiết vui vẻ, như hội Tân xuân này, đối với cảnh, đối với người, đối với lòng hoan hỉ của mấy triệu quốc dân, tựa hồ như gẩy khúc đàn sai nhịp vậy.

Bản báo muốn cho khúc đàn riêng của mình không đến nỗi sai nhịp với khúc cảm chung của xã hội trong buổi đầu năm xuân mới, giời ấm khí hòa, cảnh vật tươi cười, lòng người hớn hở, lại muốn không trái cái chủ nghĩa lúc bình thường, bèn định in riêng ra tập ngày Tết này, ngoài những số báo thường, trước là để cùng quốc dân góp một phần vào cuộc vui chung, sau là để tặng các bạn đọc báo đã có bụng tin yêu gửi mua từ đầu đến nay một cái quà hợp với cảnh năm mới.

Nhời bàn thiết thực, nghĩa lý sâu xa, đó là cái món ăn chắc bổ những ngày thường; của ăn sống người, nên trọng là phải. Nhưng thỉnh thoảng cũng phải nếm miếng bánh đường, nhắp chén rượu ngọt cho khoan khoái tinh thần, nên giọng hát êm tai, truyện vui khoái trí cũng là một món không thể khuyết được.

Trong sáu tháng nay, các bạn đọc báo đã cùng với bản báo vẫy vùng trong bể học vấn, rong ruổi trên trường nghị luận, những món chắc bổ để nuôi tinh thần trí thức cũng đã nếm qua ít nhiều mà biết cái dã vị thực thà. Vậy nay xin hiến các bạn một mâm đồ ngọt, gọi là cái quà ăn chơi trong vài ngày Tết: mứt bách quả; bánh ngũ sắc, mỗi thứ một ít, kể cả thứ bánh ngoài Bắc ta tục gọi là bánh “xã trưởng”, ngoài quả cà, trong quả táo nhưng toàn là những thức ngon miệng vậy”.

Như vậy, có thể nói, Phạm Quỳnh là người đầu tiên trong làng báo Việt có sáng kiến làm báo Xuân. Ông cũng là người đầu tiên đưa quan điểm tố chức nội dung báo xuân như một ấn phẩm giải trí nhẹ nhàng nhằm mang đến niềm vui cho cộng đồng trong mùa đoàn tụ. Đọc bài viết của cụ Phạm Quỳnh, có thể diễn dịch rằng, lúc bấy giờ, học giả họ Phạm quan niệm tờ báo Xuân phải là là báo... văn nghệ, hoặc phải có văn chương!

Từ “Nam Phong tạp chí” với ấn phẩm đặc biệt ghi ngoài bìa “Số Tết 1918” do Phạm Quỳnh khởi xướng đến nay, lịch sử báo Xuân Việt Nam đã phát triển được một thế kỷ! Ngày nay, công nghệ làm báo in có sự phát triển vượt bậc. Báo xuân đã liên tục cải tiến về nội dung và hình thức qua thời gian. Báo chí hiện đại còn có thêm các loại hình mới: báo trực tuyến, báo nói, báo hình cũng vận dụng linh hoạt hình thức “báo xuân” của cha ông trên các kênh thông tin của mình.

Quang Hậu - Tiến An