Thứ Sáu, 15/12/2017

Những điều kiện để một bản án trở thành án lệ

21/3/2017 17:27 UTC+7
Trong hệ thống pháp luật Anh - Mỹ, không phải mọi bản án, quyết định của các Tòa án đều trở thành án lệ. Để trở thành án lệ, một bản án phải đáp ứng các yếu tố cơ bản.

Sự biến pháp lý hoặc quan hệ tranh chấp chưa được pháp luật quy định trong thực tế

Có nghĩa là khi các sự biến pháp lý hoặc quan hệ phát sinh tranh chấp đã rõ, đã được pháp luật quy định thì Thẩm phán áp dụng những điều luật đã có sẵn để phán quyết, cho nên những bản án trong các vụ án này không tạo ra án lệ. 

Trong trường hợp các sự biến pháp lý hoặc quan hệ phát sinh tranh chấp mặc dù được pháp luật quy định nhưng chưa rõ ràng, hoặc chưa được pháp luật hình sự, dân sự, thương mại… quy định, đòi hỏi Thẩm phán thụ lý phải cân nhắc việc áp dụng pháp luật vào các sự kiện thực tế trong vụ án để giải quyết như thế nào?

Do đó khi xét xử Thẩm phán phải tìm ra lời giải đối với vấn đề pháp luật đặt ra trong vụ án, như vậy Thẩm phán đã sáng tạo ra pháp luật. Điều này cũng đồng nghĩa với việc phán quyết của Thẩm phán trong vụ việc cụ thể này đã tạo ra một án lệ (một tiền lệ pháp) cho các vụ việc trong tương lai.

Những điều kiện để một bản án trở thành án lệ

Ảnh minh họa

Đơn cử một vụ án xảy ra vào năm 1933 ở Anh. Có người đã trình báo với cảnh sát rằng một người đàn ông đã đánh mình và lấy toàn bộ tiền bạc. Tuy nhiên, qua điều tra, cảnh sát phát hiện vụ việc trên là không có thật. Tòa án đã kết tội người này với tội danh “Gây rối, làm ảnh hưởng đến trật tự công cộng”.

Thời điểm đó, tội danh này không có trong luật hình sự của Anh, nên Tòa án đã đưa ra hai lý do và sau đó hình thành nên tiền lệ. Thứ nhất, đặt người vô tội trước nguy cơ bị bắt giữ; thứ hai, là tốn thời gian và công sức cho cảnh sát trong quá trình điều tra một vụ việc không có thật. Việc Tòa án đưa ra tội danh này trong phán quyết đã làm ra án lệ và như vậy những hành vi tương tự như bị cáo nói trên sẽ bị áp dụng tội danh này. 

Thẩm phán thụ lý vụ án phải sáng tạo ra pháp luật khi xét xử

Có nghĩa là, đối với vụ án có các tranh chấp nhưng chưa được pháp luật quy định hoặc có nhưng chưa rõ ràng, thì Thẩm pháp phải thể hiện thái độ, quan điểm của mình về các vấn đề pháp luật được đặt ra hay nói một cách nôm na là Thẩm phán là một “bộ luật biết đi”.

Nếu không có quan điểm, đường lối giải quyết thì bản án đó không thể trở thành án lệ (vì án lệ có thể hiểu ở góc độ là một đường lối xét xử). Quan điểm và thái độ của Thẩm phán đối với vấn đề pháp lý mới nảy sinh trong vụ án sẽ được chấp nhận khi Thẩm phán có những lập luận đưa ra trong một án lệ phải có “tính hợp lý” (Reasonnable) và "lập luận hợp lý" (Rule of Law). 

Hiện nay, lý luận về lập luận hợp lý là một yếu tố góp phần tạo ra án lệ không chỉ phổ biến ở trong hệ thống pháp luật các nước thuộc hệ thống thông luật, mà nó đã ảnh hưởng đến các án lệ của Tòa án châu Âu khi xét xử về các lĩnh vực của pháp luật thuộc phạm vi của Liên minh Châu Âu (EU). Ví dụ như nguyên tắc về lập luận hợp lý trong pháp luật cạnh tranh.

Phải xuất phát từ một tranh chấp hoặc một sự biến pháp lý cụ thể

Điều này có nghĩa là án lệ được tạo ra trong bối cảnh phải có một tranh chấp hoặc một sự biến pháp lý xác định mà chưa được pháp luật quy định hoặc có nhưng chưa rõ ràng. Đối với những trường hợp đã có quy phạm pháp luật điều chỉnh quan hệ phát sinh tranh chấp nhưng chưa rõ ràng, thì án lệ được tạo ra chính là việc giải thích và hướng dẫn áp dụng các quy định pháp luật. 

Còn trong trường hợp pháp luật không có quy định, có nghĩa là các nhà làm luật không thể tiên đoán hết các thay đổi của điều kiện thực tế của cuộc sống xã hội, Thẩm phán đứng trước nhiệm vụ phải đưa ra phán quyết trong tranh chấp giữa các bên, bằng cách này Thẩm phán đã tạo ra luật trong một trường hợp cụ thể.

Cách tạo ra luật bởi Thẩm phán (made law) trong trường hợp này khác hẳn với công việc xây dựng luật của các nhà lập pháp trong Quốc hội hoặc Nghị viện. Các Thẩm phán trong hệ thống Thông luật đặc biệt là trong pháp luật Anh không coi công việc của họ đơn thuần là áp dụng pháp luật mà họ còn có chức năng sáng tạo ra pháp luật (qua các án lệ) để góp phần hoàn thiện pháp luật.

Như vậy có thể nói, án lệ trên do Thẩm phán tạo ra luôn dựa trên cơ sở của các vụ kiện cụ thể, và khi nó được coi là án lệ thì có thể áp dụng cho các vụ việc trong tương lai có những tình huống tương tự. Khi đó, những nội dung của án lệ sẽ được các Thẩm phán viện dẫn, nhắc lại để phục vụ cho lập luận hợp lý của họ. 

(Còn nữa)

 

Bạn đang đọc bài viết Những điều kiện để một bản án trở thành án lệ của Báo điện tử Công lý Xã hội. Mọi thông tin chia sẻ, phản hồi xin gửi về hòm thư conglyxahoidientu@gmail.com, Hotline 096.535.2929

PV